เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับโรคของปลาสวยงาม*

-----------------------

ปลาเป็นสัตว์เลือดเย็นอาศัยอยู่ในน้ำ ซึ่งนับเป็นสิ่งแวดล้อมที่มีการเปลี่ยนแปลงได้โดยง่ายโดยเฉพาะในตู้เลี้ยงปลาที่ไม่มีการถ่ายเทของน้ำดังเช่นในธรรมชาติ คุณสมบัติของน้ำที่มีการเปลี่ยนแปลงไปจะส่งผลกระทบต่อการทำงานของระบบในร่างกายของปลาเป็นอย่างมาก ทำให้ปลาอ่อนแอลง จึงง่ายต่อการติดเชื้อ นำไปสู่การระบาดของโรคแก่ปลาตัวอื่นๆได้ ผู้เลี้ยงปลาสวยงามจึงควรมีความเข้าใจพื้นฐานว่าการเลี้ยงปลาสวยงามซึ่งมักเป็นการเลี้ยงในพื้นที่จำกัดนั้น เป็นการนำปลามาเลี้ยงในสภาพแวดล้อมที่ผิดไปจากธรรมชาติ ทั้งอาหารที่ให้และสภาพความเป็นอยู่ทำให้โอกาสที่ปลาเป็นโรคมีมากขึ้น

ปลาที่เป็นโรคจะมีอาการแตกต่างไปจากเดิมซึ่งสามารถสังเกตได้ เช่น การทรงตัวว่ายน้ำไม่มีทิศทาง เชื่องช้า เซื่อมซึม กินอาหารน้อยลงหรือไม่กินอาหาร สีสันผิดไปจากปกติ อาจเข้มขึ้นหรือซีดจางไม่สวยงามเช่นเดิม มีการขับเมือกหรือสิ่งแปลกปลอมออกมาตามลำตัว มีอาการตกเลือดที่ผิวหนัง ท้องบวม ตาโปน ครีบและหางกร่อน เกล็ดหลุด เป็นต้น

โรคปลาสวยงามเกิดขึ้นได้จากหลายสาเหตุ เช่น จาการติดเชื้อ ซึ่งได้แก่ แบคทีเรีย ไวรัส เชื้อรา จากพยาธิต่างๆ รวมทั้งสาเหตุจากคุณภาพน้ำ อาหารที่ใช้เลี้ยงปลา หรือการได้รับสารพิษต่างๆ เป็นต้น โดยทั่วไปผู้เลี้ยงปลาสวยงามมักจะซื้อยามาใช้รักษาโรคปลาตามอาการที่พบเห็นโดยที่มิได้แก้ปัญหาที่สาเหตุ จึงไม่สามารถรักษาโรคปลาให้หายขาดได้ เมื่อเลี้ยงปลาไประยะเวลาหนึ่งปลาจะกลับมาเป็นโรคอีก และเมื่อปลาตายจึงซื้อปลามาเลี้ยงใหม่วนเวียนอย่างนี้เรื่อยไป

การป้องกันโรคเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการเลี้ยงปลาสวยงาม เนื่องจากการรักษามักไม่ค่อยให้ผลดีเท่าที่ควร โดยเฉพาะอย่างยิ่งการรักษาด้วยการผสมยาในอาหาร เพราะปลาที่เป็นโรคส่วนใหญ่มักไม่กินอาหารหรือกินอาหารได้น้อยลง นอกจากนี้ยาที่ผสมในอาหารจะละลายไปในน้ำส่วนหนึ่ง ทำให้ปลาได้รับยาในปริมาณที่น้อยกว่าที่ควร ปกติปลาป่วยที่แสดงอาการให้เห็น ส่วนใหญ่แล้วมักจะยากต่อการรักษา เพราะอาการค่อนข้างจะหนักแล้ว

เคล็ดลับเบื้องต้นของการควบคุมป้องกันโรคในปลาสวยงาม ไม่แตกต่างไปจากการควบคุมป้องกันโรคในสัตว์น้ำชนิดอื่น การควบคุมและป้องกันโรคเป็นส่วนหนึ่งของการบริหารจัดการ การเกิดโรคในปลามักเป็นผลมาจากการที่ผู้เลี้ยงไม่เอาใจใส่ดูแลสภาพแวดล้อม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การจัดการคุณภาพน้ำที่เหมาะสม การรักษาระดับคุณภาพสิ่งแวดล้อมในการเลี้ยงปลาสวยงามให้ดีอยู่เสมอ เริ่มตั้งแต่การใช้น้ำจากแหล่งน้ำที่ปลอดสิ่งปนเปื้อนต่างๆ การรักษาระดับปริมาณออกซิเจนละลายน้ำให้เพียงพออยู่เสมอ การควบคุมคุณสมบัติของน้ำให้เหมาะสมกับชนิดปลา เช่น การควบคุมความกระด้างและ pH ของน้ำ ตัวอย่างเช่น ปลาหมอสีจากทะเลสาปอัฟริกันรีฟ ชอบอยู่ในน้ำกระด้าง (Dawes,1987) ส่วนอุณหภูมิของน้ำที่เหมาะสมสำหรับเลี้ยงปลาปอมปาดัวร์ ไม่ควรต่ำกว่า 25 องศาเซลเซียส (Mayland,1994) การควบคุมมิให้เกิดการสะสมของแอมโมเนียในน้ำ การหลีกเลี่ยงมิให้มีการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิน้ำอย่างรวดเร็ว การเปลี่ยนถ่ายน้ำเป็นครั้งคราวเพื่อรักษาสภาพแวดล้อมที่ปลาอาศัยอยู่ให้มีความสมดุลใกล้เคียงกับสภาพธรรมชาติที่ปลาต้องการ นอกจากนี้ ต้องมีการจัดการด้านอื่นประกอบด้วย เช่น ดูแลเอาใจใส่อย่างสม่ำเสมอในการเตรียมสถานที่เลี้ยงและอุปกรณ์ การใช้เครื่องมือที่สะอาด การคัดเลือกพันธุ์ปลาที่แข็งแรงปลอดโรค มาจากแหล่งที่เชื่อถือได้ หรือผ่านการตรวจโรคก่อนนำมาเลี้ยง การปล่อยปลาลงเลี้ยงในจำนวนที่เหมาะสมกับขนาดของตู้หรือบ่อเลี้ยงมิให้หนาแน่นจนเกินไป อาหารที่ให้ก็ควรพิจารณาอาหารที่มีคุณภาพ และให้ในปริมาณที่เหมาะสม อย่าให้มากจนเหลือ  ควรให้อาหารเป็นเวลา หมั่นทำความสะอาดตู้หรือบ่อเลี้ยง

การควบคุมป้องกันโรคอีกวิธีหนึ่ง ได้แก่ การใช้สารเคมีหรือยาเพื่อป้องกันโรค เมื่อมีการสัมผัสหรือขนย้ายปลา อาจทำให้เกิดบาดแผลหรือรอยขีดข่วนบนตัวปลาและทำลายเมือกที่ทำหน้าที่ปกคลุมตัว การใช้สารเคมีหรือยา เช่น เกลือแกง ด่างทับทิม อย่างถูกต้อง จะช่วยเร่งการสมานบาดแผลหรือรอยขีดข่วนนั้น และช่วยยับยั้งการเข้าทำลายของเชื้อโรคได้ ในทางตรงข้ามการใช้สารเคมีมากเกินไปจะเป็นอันตรายกับปลาหรือทำให้น้ำเป็นพิษได้ การใส่ยาหรือสารเคมีเพื่อกำจัดปรสิตและลดปริมาณแบคทีเรียที่ทำให้เกิดโรค อาจมีผลข้างเคียงไปกำจัดแบคทีเรียที่เป็นประโยชน์ ได้แก่ แบคทีเรียที่ช่วยกำจัดของเสียในตู้ปลา เช่น Nitrifying bacteria จึงควรหลีกเลี่ยงการใช้ยาหรือสารเคมีใส่ตู้ปลา ดังนั้น วิธีที่ดีที่สุดในการควบคุมป้องกันโรค คือ การจัดการสภาพแวดล้อมผสมผสานไปกับการใช้สารเคมีหรือยาเฉพาะกรณีที่มีความจำเป็น

สิ่งที่ควรป้องกันอีกประการหนึ่ง คือ อาหารสำเร็จรูปที่ใช้ในการเลี้ยงปลาอาจทำให้ปลาเป็นโรคได้ ถ้าเป็นอาหารที่มีคุณภาพต่ำปลาจะขาดสารอาหารบางชนิดทำให้เกิดความอ่อนแอ เจริญเติบโตช้า ฉะนั้น อาหารสำเร็จรูปที่ให้ควรจะประกอบด้วยโปรตีน ไขมัน คาร์โบไฮเดรท แร่ธาตุต่าง ๆ ที่เหมาะสมและเป็นไปตามมาตรฐาน แม้แต่อาหารที่มีคุณภาพแต่ถ้าเก็บไว้นานจนหมดอายุ หรือเก็บรักษาไม่ดี อาจเกิดเชื้อรา ซึ่งเป็นอันตรายกับปลาได้เช่นกัน อาหารมีชีวิตบางครั้งอาจมีเชื้อโรคติดมา เช่น ไรแดง หนอนแดง ลูกน้ำ ลูกปลาหรือลูกกุ้ง ควรจะนำมาฆ่าเชื้อหรือทำความสะอาดก่อน ลูกปลาที่ใช้เป็นอาหารปลาควรเป็นปลาที่เป็นก้านครีบไม่แข็งนัก เพราะปลาที่มีก้านครีบแข็งอาจทำอันตรายต่อทางเดินอาหารของปลาก่อให้เกิดบาดแผลและป่วยได้ ควรเลือกอาหารให้มีความเหมาะสมกับขนาดและชนิดของปลาด้วย

หากปลาสวยงามที่เลี้ยงอยู่เกิดโรค องค์ประกอบหลักในการรักษาให้มีประสิทธิภาพได้แก่ การวินิจฉัยเพื่อหาสาเหตุของโรค อันจะนำไปสู่การรักษาโรคที่ถูกวิธี และสามารถใช้สารเคมีหรือยาได้ตรงตามชนิดของโรคนั้น ๆ บางครั้งปลาที่แสดงอาการของโรคคล้ายคลึงกัน แต่อาจมีสาเหตุของโรคต่างกันออกไป หากการวินิจฉัยไม่ถูกต้องก็ไม่อาจรักษาให้หายได้ บางครั้งการเกิดโรคของปลาไม่ได้มีสาเหตุจากการติดเชื้อเท่านั้น แต่อาจเกิดขึ้นจากความเครียด เนื่องคุณภาพน้ำไม่เหมาะสม ออกซิเจนที่ละลายในน้ำน้อยเกินไป อุณหภูมิน้ำเปลี่ยนแปลงมาก หรือมีสารพิษในน้ำที่เลี้ยงปลา ผู้เลี้ยงปลาจึงควรศึกษาเกี่ยวกับสุขลักษณะ อุปนิสัย ความเป็นอยู่ การกินอาหาร อาการผิดปกติของปลา รวมถึงการจัดการสภาพแวดล้อมและคุณภาพน้ำที่เหมาะสม เพื่อใช้ประกอบในการวินิจฉัยโรค....

----------------------------------

* คัดมาจาก “บทนำ” ของเอกสารวิชาการของกรมประมง ฉบับที่ 1/2545 เรื่อง โรคของปลาสวยงามน้ำจืด (Diseases of Freshwater Ornamental Fish) รวบรวมและเรียบเรียงโดย คีรี กออนันตกุล

-----------------------------------------------------------------------------